10-30-2000
JALUOdotKOM
MIGAWO MAR APAR G’ABORO
THUOND LUO MADONGO
13. ANCENTUS AKUKU OGWELA "DANGER"
Jagoro; Ajos wuod Atiga Ny’Ochola
Akuku onyuol higa 1918, sani odak Kanyamwa lokesen (location), Aora Chuodho e dir ndara masani oketie lam mochomo Karungu Bay, Sori. Kane jarachar ochopo e piny Luo higni machon ka Akuku pod wuoyi man’gi chia kendo ne ok ging’eyo ni ng’ato nyalo bedogi mon ariyo kata adek, omiyo negi chako Akuku ni "Danger" nimar monde notiap opong’o dala. Negi temo wacho gi dho-ngere ni mani ng’at ma "dangerous" to ji emane oloko machiekni danger.
Ji mathoth ei Nyanza ma milambo ne thoro wachoni Akuku en ajuoga ni ema omiyo iluongeni "Danger", moko bende ne wachoni ochiyo remb ji ling’ ling’, ni kane odonjo ei matatu to oting’o kube moro matin, to ka okete e buo kom mibetie to ochiyo rembi maka chopo sama olor to oweyi nono. Mano nomiyo ji mathoth luoro maka iromo kode to iluor aluora, Akuku kane winjo wechego to nyiero dwa kata nege nimar ne ok en adiera kata matin. Kata egwengwa kuma onyuola ei Kasipul Mumbo, Kanyango kane wan rawere matindo to ok oyienwa wuotho machiegni gi dho ndara e seche mag odhiambo nimar jonywol ne wachoni Danger biro chiyo rembi, mitoka moro amora mane kadho ka piny tip tip godhiambo ne ok ji thor idho nimar, jaywa rembji koro nitie eiye. Mago gin mana luoro mane ji nigodo. Akuku en ng’at maber ahinya kendo ok onyal kata chwanyo ng’ato mano ema omiyo orito dalane maber. Ok yot mondo jaduong’ orit doho eyo makare kaka orito. Higni apar g’aboro mokadho ne wating’o Jaduong’ Akuku ei nyamburko ka wawuok boma ma Homa Bay ka wachomo Ndhiwa, mano emane arome gi Jaduong’ Akuku, kendo nayudo ka en ng’at ma mor sidang’.
Chiege matin onyuol higa 1978, to wuode mokuongo to onyuol higa 1947, mihiache matin to onyuol 1998. E ngimane okendo nyadi piero chiko (90), mon oweye manyalo romo piero ang’wen (40) gi dire, en kod mon piero ang’wen g’abich (45) mangima, ogedonegi e gwenge mopogore opogore ei Distrikt ma Homa Bay, e piny Luo Ma Milambo. Sani en kod higni piero aboro g’ariyo (82) to pod en ratego nyowuoyo kata pur pod onyalo puro. En kod anyuola motiap. Gima miyo koro andiko wachne en ni nyakware maka nyako koro odoko ora, okendo nyamera. Koro an bende wasangore kode omiyo nyaka adend nyinge kaka jaduong’.
Nying’ Akuku ne ong’ere ei Luo mangima higni mokalo mar piero auchiel nyaka chak higa mar piero abiriyo kaluwore gi luoro mane ji ni godo kuom nyinge mar danger, jomoko ne paro ni en ng’at marach, ooyo, mano ne mana nying’. Kaka owadwa maduong’ bende iluongoni "Kibago" to nyingni gi dho-Kisii to tiende ni jamibadhi kata jakuo, mano ok onyisoni en jakuo kata ja-maundu en nying’ kwaro moro machon emane ochake.
Omiyo Akuku Ogwela bende ok en ng’at marach kaka ji ne paro, en jaduong’ ma mor kendo mohero welo sidang’, kichopo edalane to chiemo nyalo kata bari ndasi nimar ong’eyo rwako welo.
Nomiye nying’ moro ni rwath chwor mon ma pawe ok pong’ ngang’. Ogwela en jaduong’ mohero rwakore kendo oler mano ema omiyo oloyo chuo mathoth gi kisera, omiyo pare ok nyal pong’ pod kata sani ka odhi kisera gi rawere masani to omayo amaya nyiri e wang’gi to gineno. Kendo ohero lewni mag nengo ma malo. Ohero dendore ni "an ng’at ma munguana kabisa, nyaka abedgi ngar, ng’wena nyaka dum mamit"
Nyachirane iluongoni Justina Auma to odende ni Mama Ngina, nonyuomo nyakoni kane oyudo wuoyi matin mane okende oriembe ni ok onyal yudo kode nyathi, to Ogwela ne ok ogwaro kode kapok omiye nyathi, mano miyo en kod mor ni kata yawuoyi matindo ok nyal romo kode. Owachoni, "ka idwaro yudo nyako to wuonde gi wuond matut, kendo nohero nyiso nyiri ni in kende ema aheri, makiny to ok wanyal wacho mano biro luwore gi kaka arito singo. Kidwa wuondo nyako to nyise miriambo machal g’adieri."
Chon e higni mokalo Akuku ne nitie gi mon piero ochiko g’ang’wen (94) to sani gidong’ mon piero ang’wen g’abich (45) kende. Monde ne ok dhi por chwere moko ne dhi to chako duogo kendo. Ji ne wachoni Akuku ok nyal ng’eyo monde gi kitgi to kane openje penjni to noduokoni, "ere kaka wiyi nyalo wil gi dhako ma ise sero ma inyuol godo? ka inyalo wacho kamano to kare in ja miriambo."
Monde nothoro nyuolo nyiri, omiyo en kod nyiri mathoth maloyo yawuoyi. Nyige nyalo romo 200 to yawuote bende laro 100, nyikwaye thoth ma ok nyal kwan kwanre mayot nimar gi kee epinje mopogore opogore. Onyuolo lakteche, jopuonj, direpe, mekanikni, jo-hala kod ma moko mosomo e rang’iny ma malo kaka nyakware Mig. Owambo Ramogi osomo yor pimo yamo kod koth (meteorology).
Chiege mokwongo nonyuomo higa 1938, kane pod en rawera ma ja higni piero ariyo, ne gipogore higa 1950 nyinge; Dina Odula Akuku, sani en gi higni ma dirom piero aboro.
Kwar Akuku nonyuomo mon 45, to wuon mare nonyuomo mon adek kende.
Akuku wachoni bedo gi mon mang’eny en mwandu maduong’ ahinya, monde duto ohere kaka jaduong’ maber nimar omiyogi lowo gipuro kendo gi pidho jamni, yawuoyi moko wuondo nyiri kaka gibiro miyogi gik mathoth mana gi dhok nono, to ka gisenyuomogi to koro gigo olal, mano ema omiyo Akuku opogore gi chuo ma moko. Monde ogero e gwenge mopogore opogore. Nohinyo nyuomo mon ma wuok egwenge mokiewo, moko bende nokendo moa edala achiel kaka nyimine kata nyako gi waygi.
Akuku medo wachoni dhako nyaka rie golando kadiponi wiye tek nimar ng’at manyalo wachoni dhako ok chwadi to riambo. Mond Akuku onge nyiego giherore gi duto.
Wuode miluongoni Sospeter Ogwela Akuku wachoni wuon mare othoro nyombone yawuote, tiendeni ogonyo ne wuoyi moromo kendo dhiang’ mondo oter e keny. Akuku en ja-din joka OPERE (katholik) motegno sidang. Kata obedo ni kanisa ok oyie kendo mon mang’eny Akuku to mano ok odewo ngang’ jadolo bende ohere nimar en jadin motegno. Endalo sawo madongo to Akuku ohero dhi e odira e Kanisa mar katholik ma Mirogi misen.
Akuku nogero sikund rieko miluongoni Kogore Sikul e higa mar piero auchiel (1960). Nimar nodwaro mondo nyithinde oyud rieko. Ne en kod nyithindo manyalo romo piero aboro (80) e sikundno. Bange jonyuol ma moko bende nochako kelo nyithindgi e sikundno. Akuku noketo yawuote adek kaka jopuonj e sikundno. Sirikal nokawo sikundno higa mar piero auchiel g’aboro (1968).
Ng’eny yawuote osekendo ginyuolo nyithindo buora. Nyakware mokwongo nonyuol higa 1967 sani en kod nyithindo abiriyo. Chon joka Akuku nohero romo dichiel e higa mondo gitem yangore ekindgi gi wegi. To kuom ndalogi to tinde tek mondo gichokre kanyakla. Samoro yawuot Akuku ok ong’ere ekindgi giwegi, mak mana ni ginyalo fwenyore nimar gin nyithind ng’ato achiel.
Wuode maduong’ miluongoni Dande en ng’at mager kendo ok omodhre pi gi wuon mare, pok owuoyogi wuon kuom higni madirom piero adek (30). Dande nodar gi mon mare mane opogore g’Akuku miluongoni Dina Adula, Dande en ja-pur ma ratipo, kendo opidho olembe mathoth ahinya e puothe.
Wachoreni ajuoga moro nonyiso Akuku nika olimo wuode makayoni to mwandune biro rumo. Dande nokendo dhako mokwongo to negiwere bang’ ndalo manok nikech ne ok ginyal yudo nyithindo. Bange nochako onyuomo dhako mar ariyo, sani en kod nyithindo abich. Timothy Odhiambo Dande e wuode maduong en kod higni 24. En e nyakwar Akuku maduong’ korka yawuoyi. Dande en nyathi achiel kende e od min mare, Mama Dina Odula omiyo iluongeni "Obong’o" tiendeni nyathi ma miderma.
Kane pod Dande odak e dala wuon mare to en emane iore ka wuon dwaro nyuomo dhako mondo odhi olos yor keny, nothoro dhi gi owetegi wuon mamoko. Dande kata kamano ne ok ohero pach wuon mar bedo kod mon mathoth. Wachoreni pogruok e kinde gi wuon mare chal gimane owuok e yor keny kane okwero wuon wach mar kendo mon mathoth.
Dande nokendo higa piero auchiel g’adek (1963) to wuon notamore gonyone chiaye. Bang’e nochamo ne wuon nyadhi konyiseni kare miya achiel kuom nyigi mathothgi ka ineno ni gonyona chiaye tekni mondo kik iyud pek moro amora. Mano nowang’o I wuon mare ahinya. Sigu mane nitie ekind Akuku gi Dande nolandore ei anyuola mar jok’Akuku mangima, omiyo kata nyaka sani Dande ok orwako owetene ma moko. Kagibiro to openjogi mana nito; " ango ma ibiro omo kata ngama oori".
Wuod Akuku miluongoni Sospeter Ogwela Akuku kata "SOSI" okendo mon adek kendo onyuolo nyithindo auchiel, owachoni wuon nopuonje ni yadh dhako ma ja nyiego en medo machielo, mano biro miyo wi dhakoni pie kendo oweyo kido marach.
Sosi wachoni, kane dhako maduong tugo to nomedo mar ariyo, to kane mar ariyo kelo mafwere to ochako medo mar adek. Sani koro mon ariyo matindogi oloso riwruok kendo giweyo maduong’ kende, onge kama onyalo dhiye omiyo koro oduogo kora. Kuom mon’gi duto aherogi maromre, nimar onge maber maloyo moro giduto gi beyo, moro ong’eyo tedo maber, moro luoko maler, moro bende ratego kuom pur, omiyo giduto gibeyo. Gitemo kaka ginyalo mondo girita maber, nimar mano eka ginyalo dak maber.
Sosi medo wachoni nyithind Akuku otemo nyuomo mon mathoth, nyiri bende otedo e doho.
Dina Odula jaod Akuku maduong’ sani odak e dir yo moa Homa-Bay kochomo Rongo machiegni gi Rodi Kopany. Dalane opogore gi dala Akuku nikech udi nitie ariyo kende, mar mama Odula kod mar Dande, gima inyalo neno e dalano en mana puoth oduma kod cham ma moko.
Odula wachoni en owuon ne ok iye lit kata nyiego noonge godo mano ema omiyo Akuku nomedo mon kapod gidak kanyakla. Kendo omedo wachoni notemo kata serone chuore mon moko mondo obed nyiekene.
Kaka Akuku nochako mewo chalo kama, kane Odula pod odak kode negichako ohand rech, Akuku ne nitie g’osadhi mag mako rech apar g’ang’wen kendo nomako rech to Odula neloso kendo tero chiro. Kamano ekaka ne gichako ohala nyaka koro ochopo kama ne gichako ohand mabati mag gedo, ne gitero chiro managi wich nimar matoka ne pok ochopo e gwengno ekinde nogo. Kamano ekaka nobedo.
Nyaka sani Odula pod wachoni en chi Akuku, Akuku owuon ema wachoni nopogore gi dhakono, to Odula medo wachoni kata sani ka Jaduong’ Akuku otho to iike edho od mikkayi maen Mama Dina Odula. Omiyo omedo wachoni en owuon pod ohero chuoreno ahinya kata obedo ni ok gidak kanyakla kamano.
Weche moko wachoreni gimane omiyo gipogore en wach lowo mane gilaro, to mama Odula to wachoni mano miriambo kaen kamano to ere gima omiyo pod adak elopno?. Jomoko wachoni wachno nobedo matek mochopo e od Bura mar yalo .
Nyikwa Ramogi Ajwang’ kapok atieko to daher mar orone Moluor Jaduong’ Acentus Akuku Ogwela Danger mos mogundho kata obedo ni ne wanenore higni mogwarore kamano, ne waromo higa mar piero aboro g’ariyo (1982), nyaka koro sani pok waromo kendo. Obong’o Nyakalaga mondo otayi kendo omedi ndalo. Nyasach Kwere mondo oriti kod jodalani duto.
Wuon Abila
Ajos wuod Atiga Ny’Ochola
"RIEKO CHANDO JOMA RIEK"
(Ogello mak’Okullo)
*******************************
Ka in gi mari moro ma di wandik ka to orni
Akelo,Nyar Kager
jaluo@jaluo.com
Daher winjo dwondi in bende, iwinjo?
